Vandaag las ik in 'Pure pleasure' van John Carey. Ik zocht naar een boek dat mij op zou beuren of zou troosten. Een verslag van Carey's vijftig plezierigste leeservaringen moest daar toch toe in staan zijn? In de inleiding stelt hij zich voor dat hij de stapel boeken die hij kiest zal aanbieden aan een personage uit 'When the Sleepwalker Wakes' van H.G. Wells: Graham, die na een eeuwenlange coma ontwaakt in het jaar 2200, in een boekloze wereld.
Kijk, Graham: hier heb je vijftig boeken. Verder zijn ze allemaal verdwenen. Dat scenario stelt hoge eisen aan de selectie, beseft Carey. Geen standaardwerken die alleen interessant zijn voor literatuurvorsers (Ulysses!), maar boeken die toegankelijk zijn en toch raken aan de diepte van het leven. 'They will need to be really absorbing, to make him forget his ordeal. They will need to open a way to his own inner depths. They will need to make him laugh sometimes, and want to go on living.' Dat is nogal wat.
In mijn ervaring kan het knap lastig zijn een boek te vinden dat past bij dark nights of the soul, wanneer de geest onrustig is. Vanmiddag las ik een oud interview met Anna Enquist, waarin zij sprak over het verlies van haar dochter. Boeken bieden haar geen enkele troost, zei ze. Alleen de muziek geeft verlichting. Ze bedoelde: boeken lezen. Want ze is wel weer gaan schrijven, eerst gedichten, toen een roman. Poezie maken ging vanzelf; dat diende zich aan als behoefte. Proza schrijven was aanvankelijk een opdracht die ze zich stelde. Het zou verstandig zijn, de dagen vullen en structureren. Pas ver in het proces werd het ook weer prettig om te doen.
Soms vraag ik mij af wat lezen vermag als het er echt om gaat. Zelf lees ik intensief en met veel plezier als ik mij goed voel. Op mindere dagen weet ik een paar auteurs te vinden die goed gezelschap zijn. Nick Hornby: altijd prettig om dan over de vloer te hebben. Blijft zelf monter, maar snapt wel dat het niet altijd bal kan zijn in het leven. Het is dan meer de toon en de aanwezigheid van de schrijver die troost biedt dan wat hij of zij schrijft. Zo was Bill Bryson, enorm geestig als hij is, mij vandaag te opgewekt. Maar ik had ook geen zin in Sebald. Dat was dan weer het andere uiterste.
Wordt het nog een graadje erger, dan vallen meer en meer boeken af. Bijna niemand treft meer de juiste toon. Boeken zijn wat dat betreft net mensen. Ook wil ik mij niet meer identificeren met anderen, maar pure empathie ontmoeten. En welk boek voorziet daarin? Jaja, ik weet het wel: echte literatuur raakt aan universele thema's. Dus ook het thema van die zwarte dagen. Maar toch. Soms is de concentratie om via de omweg van een ander je eigen zielsverduistering te beleven, hoe universeel ook, niet goed op te brengen.
Dan zijn er andere, directere routes. Muziek, inderdaad. Kijken naar een boom. Een niet-papieren mens. En geduldig wachten tot deze eclips van de ziel weer voorbij zal zijn. En als dat geholpen heeft, dan komt vanzelf het moment dat ik naar mijn boekenkast loop, en denk: dit is een uitgelezen dag voor de nieuwe Amis of voor dat boek over literair darwinisme dat ik al een paar jaar heb staan. Survival of the fittest, maar dan voor boeken.
Toch zou ik nog wel eens willen horen, van Carey, en ook van Harold Bloom, die in 'How to read and why' ook al zo hoog opgeeft van het lezen, wat zij doen, op zwarte dagen. Pakken zij een goed boek? Of gaan zij zitten schrijven? Ik vermoed het laatste. Het is in ieder geval wat ik zelf altijd doe.
